Chấn Thương Khi Thám Hiểm Hang & Trekking Ở Việt Nam

Điều Gì Thật Sự Hay Xảy Ra Trên Các Tuyến Hang Và Rừng Ở Việt Nam

Người ta hình dung rủi ro của một chuyến đi hang nằm ở những phần kịch tính: đoạn đu dây, chỗ nước sâu, khe hẹp phải lách. Trên thực tế, những thứ làm hỏng chuyến đi ở đây bình thường hơn nhiều — và thứ được ghi nhận nhiều nhất chẳng liên quan gì đến cái hang cả.

Mất nước và kiệt sức vì nóng đứng đầu danh sách. Gần như mọi hang ở đây đều phải tiếp cận qua một chặng trek rừng nóng, ẩm và thường dốc. Trong hang thì mát và không khí dễ chịu vô cùng; bên ngoài, bạn vừa leo hai tiếng qua rừng trên núi đá vôi ở 33°C với một chiếc ba lô trên lưng. Người ta uống nước theo cảm giác trong hang chứ không theo cái giá mà chặng đi vào và đi ra bắt họ trả — cẩm nang về kiệt sức vì nóng của chúng tôi nói tiếp phần còn lại.

Bong gân cổ chân và đầu gối đứng kế tiếp. Đá vôi ướt trông có vẻ bám nhưng thường đã bị mài nhẵn và trơn, nền đất giữa các tảng đá gồ ghề và đầy bùn dưới lớp lá mục, còn các đoạn lội suối thì thêm dòng nước chảy và những chỗ đặt chân không nhìn thấy được. Phần lớn các ca lật cổ chân xảy ra không phải ở những đoạn kỹ thuật, nơi ai cũng tập trung, mà ở đoạn xuống dốc trông có vẻ dễ vào cuối ngày.

Vết cắt và trầy xước do đá karst khiến gần như ai cũng bất ngờ. Đá vôi bị phong hóa không phải loại đá nhẵn — nó tạo thành những cạnh khía, gợn và sắc như dao thật sự, và một bàn tay chống ra để giữ thăng bằng có thể rút về với một đường cắt gọn. Đó là lý do những người đi hang có kinh nghiệm đeo găng và mặc áo dài tay trong thời tiết tưởng như quá nóng cho chúng.

Rồi đến phồng rộp, chuyện vặt cho đến khi nó làm bạn đổi dáng đi và dáng đi lệch ấy làm trẹo đầu gối; va đầu vào trần hang thấp, thường chỉ kết thúc bằng một vết xước trên mũ bảo hộ; gãy xương do ngã; và hạ thân nhiệt sau khi ngâm lâu trong các dòng sông ngầm. Cái cuối cùng là thứ âm thầm nhất: nước lạnh, không khí ẩm và tù, và bạn nguội đi rất nhanh khi đứng ngập đến ngang hông chờ cả nhóm qua hết.

Hãy hoài nghi với các con số ở đây. Không có dữ liệu chấn thương được công bố riêng cho hang động Việt Nam hay cho Phong Nha. Thứ đang có là các nghiên cứu chung về hoạt động thám hiểm hang ở nơi khác, trong đó gãy xương chiếm khoảng 41% số chấn thương, ngã gây ra khoảng 74% số ca chấn thương, và tỷ lệ chấn thương vào khoảng một ca trên 2.000 giờ trong hang — đó là bối cảnh chung về hoạt động này trên thế giới, không phải tỷ lệ cho bất kỳ hang hay chuyến đi nào ở Việt Nam. Thám hiểm hang không phải môn có tần suất chấn thương cao, nhưng một cú ngã thường là cách mà chuyện nghiêm trọng xảy ra.

Bong Gân Hay Gãy Xương? Cách Phân Biệt

Câu hỏi này ập đến giữa một cung đường không có sóng điện thoại, và nó xứng đáng có một câu trả lời trung thực: không chụp X-quang thì thường bạn không thể chắc chắn. Những gì dưới đây là phân loại nhanh, không thay thế cho việc thăm khám hay chẩn đoán hình ảnh.

• Người đó có dồn được sức nặng lên chân không? Đây là câu hỏi đơn lẻ hữu ích nhất. Bốn hay năm bước trên chân bị thương, dù khập khiễng, là dấu hiệu nghiêng về không có gãy xương đáng kể; hoàn toàn không dồn được chút nào, ngay lúc đó và một tiếng sau vẫn thế, là dấu hiệu nghiêng về gãy xương.
• Đau chính xác ở chỗ nào? Hãy ấn dọc theo xương bằng một đầu ngón tay. Cơn đau khu trú tại một điểm trên xương, đúng chỗ đó mỗi lần ấn, đáng nghi hơn cơn đau lan tỏa trong phần mềm quanh khớp. Bong gân đau ở dây chằng; gãy xương đau ngay trên xương.
• Có biến dạng không? Một góc gập ở chỗ lẽ ra không có, một khớp bị trật, một chi xoay lệch rõ so với bên kia. Điều đó chấm dứt mọi tranh luận: nẹp cố định nguyên tư thế bạn thấy, rồi đến bệnh viện.
• Sưng nhanh đến mức nào? Sưng trong vài phút gợi ý chảy máu vào mô và làm tăng lo ngại về gãy xương hoặc rách dây chằng nặng. Sưng tăng dần qua nhiều giờ thì điển hình cho bong gân hơn.
• Tê bì, châm chích, hay bàn chân lạnh và tái? Điều này vượt lên trên tất cả những dấu hiệu khác. Mất cảm giác, một chi trắng bệch hoặc tím tái, hay một chi nhanh chóng căng cứng và đau dữ dội đều là cấp cứu.

Nếu từ hai câu trả lời trở lên nghiêng về gãy xương, hãy mặc định là có cho đến khi phim X-quang nói khác. Chuyện đó tốn một buổi chiều và một khoản phí chụp phim; còn đi bộ sáu cây số ra ngoài với một cổ chân gãy thì tốn hơn nhiều.

Trong lúc chờ thì làm gì

Không dồn sức nặng lên chỗ đó, chườm đá nếu có, băng ép nhẹ bằng băng thun, kê cao khi nghỉ. Băng ép nên vừa khít chứ không chặt — nếu các ngón tê đi thì tức là đã quá chặt. Điều đã thay đổi là lời khuyên đi kèm trước đây: bất động hoàn toàn kéo dài không còn là chuẩn cho các chấn thương phần mềm đơn giản. Một khi đã loại trừ chấn thương nghiêm trọng, vận động nhẹ sớm trong giới hạn dễ chịu tốt hơn nhiều ngày nằm nghỉ tuyệt đối. Còn nếu sau một tuần vẫn đau, sưng hoặc lỏng khớp thì đó là vấn đề cần vật lý trị liệu chứ không phải chuyện ngồi chờ.

Vết Thương Trong Môi Trường Ẩm Ướt Và Lầy Lội Quanh Năm

Đây là phần mà các danh sách đồ mang theo bỏ qua, và cũng là phần hay biến một chuyện vặt thành chuyện thật. Một vết xước lẽ ra sẽ đóng vảy rồi bị quên ở nhà sẽ diễn tiến khác hẳn khi nó bị ngâm trong nước hang và bùn, hong khô ở lán trại, rồi lại bị ngâm tiếp trong ba ngày liên tiếp.

Hãy bơm rửa cho tử tế, và lấy hết sạn ra. Nước uống sạch là thứ làm việc chính: hãy dội qua và xuyên vào vết thương thay vì chấm nhẹ, và làm ngay ở điểm dừng đầu tiên sau khi bị thương chứ không phải cuối ngày. Vết cắt do đá karst hay găm sạn và bụi đá vì loại đá này bở và cạnh của nó vừa cắt vừa cào, và mọi thứ còn sót lại vừa là nguồn nhiễm trùng vừa là một hình xăm vĩnh viễn gồm những đốm sẫm trong sẹo. Dụng cụ là nhíp, sự kiên nhẫn và ánh sáng tốt; nếu nó đau đến mức không rửa kỹ được thì chính điều đó đã là lý do để đi khám.

Che bằng thứ bám chắc khi ướt. Băng dán vải thông thường bong ra trong vòng hai mươi phút sau một đoạn lội suối; một miếng gạc vô khuẩn không dính cố định bằng băng dính tử tế, hoặc một miếng dán màng chống nước, mới đáng chỗ trong túi. Hãy thay ngay mỗi khi băng thấm nước — một miếng băng ướt giữ da luôn bợt và giữ lại mọi thứ mà dòng nước mang vào.

Biết nhiễm trùng trông như thế nào. Vùng đỏ lan rộng ra từ mép vết thương; cơn đau tăng lên sau ngày thứ hai thay vì dịu đi; mủ hoặc dịch đục; sốt. Các vệt đỏ chạy dọc lên chi, hoặc một cục sưng đau ở bẹn hay nách cùng bên, nghĩa là nhiễm trùng đang lan theo đường bạch huyết và cần gặp bác sĩ ngay trong ngày. Không phải cơn sốt nào sau chuyến trek cũng bắt nguồn từ vết thương — nếu hành trình đi qua rừng sâu hoặc khu vực biên giới, cũng nên nhờ bác sĩ loại trừ khả năng sốt rét bên cạnh việc kiểm tra vết thương, như đã đề cập trong bài Sốt Rét Ở Việt Nam: Nguy Cơ Thực Sự Nằm Ở Đâu (Và Không Nằm Ở Đâu) của chúng tôi.

Uốn ván. Một vết thương bẩn dính đất và bùn đúng là lý do tồn tại của vắc-xin uốn ván. Nếu bạn không nhớ nổi lần tiêm nhắc gần nhất có thành phần uốn ván, hoặc đã hơn mười năm, hãy hỏi ý kiến sau bất kỳ vết thương nào rách hết bề dày da. Về những gì khác có thể đến sau khi tiếp xúc với hang và rừng, xem cẩm nang của chúng tôi về nhiễm trùng sau các chuyến đi hang và rừng.

“Thối Chân”: Chân Ngâm Nước Trên Các Chuyến Trek Ẩm Ướt Nhiều Ngày

Hỏi các hướng dẫn viên trên những chuyến đi nhiều ngày xem họ phải xử lý gì nhiều nhất, chuyện này được nhắc đến rất sớm. Nó có một cái tên dân dã chẳng hào nhoáng và hầu như không được viết ở đâu, điều đó thật đáng tiếc, vì nó phổ biến và phần lớn phòng tránh được.

Tên y học là chân ngâm nước và bàn chân chiến hào: da bị tổn thương do ẩm ướt và lạnh nhiều giờ liền, lặp lại qua nhiều ngày. Không cần đến điều kiện băng giá — một dòng suối rừng 22°C với đôi giày ướt là đủ. Da ngấm nước và bợt ra, lớp trên trắng bệch, nhăn nheo và cứ như thế thay vì hồi phục, còn các dây thần kinh bên dưới bị ảnh hưởng, nên bàn chân thấy tê, châm chích và vụng về. Rồi — đây là phần khiến người ta trở tay không kịp — cơn đau thật sự đến khi chân ấm trở lại, nhiều giờ sau khi bạn đã khô ráo và tưởng mọi chuyện đã qua. Bàn chân bỏng rát, tăng nhạy cảm vào đêm thứ hai là biểu hiện kinh điển. Trường hợp nhẹ dịu dần qua vài ngày; nặng hơn thì phồng rộp và loét ra.

Cách phòng tránh

• Mang riêng một đôi tất khô không bao giờ đi khi đang đi bộ. Nó nằm trong túi kín và chỉ dành cho lúc ở lán trại.
• Tháo giày ở những lần nghỉ dài. Hai mươi phút để chân trần thoáng khí giữa ngày tạo ra khác biệt thật sự.
• Thay tất khi có thể — đổi sang đôi ít ướt hơn vẫn tốt hơn là không làm gì.
• Tuyệt đối không ngủ với tất ướt. Đây là điều quan trọng nhất: những giờ ban đêm quyết định bàn chân có hồi phục hay không.
• Bột chống ẩm cho chân ở lán trại, trên bàn chân thật sự đã khô. Rắc bột lên chân ướt thì chẳng có tác dụng gì.
• Đừng buộc dây giày quá chặt trên bàn chân đang sưng, và hãy kê cao chân vào buổi tối.

Phân biệt da bợt với nhiễm trùng: da bợt thì đối xứng hai bên, trắng và nhăn chứ không đỏ, và cải thiện khi chân được khô. Nhiễm trùng thì không đối xứng, đỏ, ấm, ngày càng đau, và nặng hơn dù đã hong khô — thường kèm mùi, dịch tiết, hoặc những kẽ nứt rỉ nước giữa các ngón chân. Bất cứ chỗ nào đỏ, lan rộng và đau sau một đêm chân đã khô đều cần được thăm khám.

Phồng Rộp

Phòng tránh hơn hẳn mọi cách điều trị. Một đôi giày vừa chân và đã đi cho mềm quan trọng hơn giá tiền của nó. Hãy chọn tất thoát ẩm tốt và giữ được form khi ẩm, và cân nhắc một lớp tất lót mỏng bên trong tất dày để ma sát xảy ra giữa hai lớp vải thay vì với da bạn.

Kỹ năng thật sự là dán băng vào điểm nóng thật sớm. Ngay khi bạn cảm thấy một mảng da ấm lên và bị cọ, hãy dừng lại và xử lý — mười phút bây giờ đổi lấy việc không phải đi khập khiễng hai ngày sau. Băng keo kẽm oxit hay một miếng dán chống phồng rộp đặt lên vùng da còn nguyên ở giai đoạn đó thường ngăn được nốt phồng hình thành.

Nếu nốt phồng đã hình thành: nhỏ và không đau thì cứ để nguyên và che lại — lớp da phía trên là băng vô khuẩn tốt nhất bạn có. To, căng và ở chỗ bạn buộc phải tiếp tục đi trên đó thì dẫn lưu là hợp lý: rửa sạch da, dùng kim vô khuẩn chọc ở rìa, cho dịch chảy ra, giữ nguyên phần da phía trên, rồi che lại. Đừng bóc nó đi. Mép đỏ, nóng, đau tăng dần hay dịch đục nghĩa là đã nhiễm trùng.

Hạ Thân Nhiệt Sau Khi Lội Sông Ngầm

Nước trong hang thấy mát mẻ trong mười phút đầu và lạnh trong sáu mươi phút sau. Nước rút nhiệt khỏi cơ thể nhanh hơn không khí rất nhiều, và trong hang thì không có nắng để sưởi lại. Giai đoạn nguy hiểm thường không phải lúc bơi — mà là lúc đứng yên sau đó, người ướt, chờ cả nhóm.

Dấu hiệu sớm mang tính hành vi trước khi thành thể chất: run mà không dừng được, tay lóng ngóng không cài nổi một cái khóa, nói ngọng, và ra quyết định kém — một người vốn cẩn thận trở nên mơ hồ, cáu kỉnh hoặc thờ ơ một cách lạ lùng. Muộn hơn, cơn run có thể ngừng hẳn, và đó là dấu hiệu xấu chứ không phải tốt.

Những gì có ích: cởi bỏ lớp quần áo ướt và thay đồ khô, thêm lớp giữ nhiệt, che đầu, ăn và uống đồ ấm có đường nếu người đó còn tỉnh táo hoàn toàn, tránh chỗ có gió lùa. Đi bộ để sinh nhiệt là đúng khi ai đó chỉ hơi lạnh, vẫn phối hợp động tác tốt và lối ra đơn giản. Nó là sai khi họ đã loạng choạng, lú lẫn hay kiệt sức, vì lúc đó gắng sức sẽ vét nốt phần dự trữ họ đang cần. Ai không khá lên sau khi thay đồ khô và uống đồ ấm thì cần được đưa ra ngoài và chăm sóc y tế.

Va Đập Đầu

Hãy đội mũ bảo hộ, giữ nó trên đầu, cài quai cằm. Chừng đó bao phủ tuyệt đại đa số các ca chấn thương đầu trong hang, và đó là lý do những cú cộc đầu vào trần thấp thường kết thúc bằng một tràng cười chứ không phải một sự cố.

Sau bất kỳ cú va đầu nào, các dấu hiệu nguy hiểm chính là những gì trong khung phía trên: mất ý thức dù chỉ thoáng qua, nôn nhiều lần, đau đầu tăng dần, lú lẫn, lơ mơ bất thường, yếu chi, đi không vững, co giật, hoặc dịch hay máu chảy ra từ mũi hoặc tai. Chỉ cần một trong số đó là phải đến bệnh viện, chứ không phải đi nốt lịch trình.

Điểm hay bị bỏ sót: người bị chấn động não là người đánh giá tệ nhất về chính tình trạng chấn động của mình. Suy giảm khả năng phán đoán là một triệu chứng, không phải chuyện phụ. Họ sẽ nói mình ổn và khó chịu khi bị đề nghị quay về. Đánh giá của họ có trọng lượng thấp hơn của bạn chứ không phải cao hơn, và bất cứ ai vừa nhận một cú va đáng kể đều nên có người đi cùng theo dõi suốt ngày hôm sau.

Túi Sơ Cứu Cho Rừng Và Hang Nên Có Gì

Mọi danh sách đồ mang theo đều viết “mang theo túi sơ cứu” rồi dừng ở đó. Đây là những thứ xứng đáng có chỗ trong túi, với giả định mọi thứ đều sẽ ướt:

• Băng dán chống phồng rộp và băng keo kẽm oxit — cuộn băng keo là thứ đa dụng nhất trong túi.
• Gạc vô khuẩn và loại băng dính bám được khi ướt, cùng vài miếng dán màng chống nước. Băng dán vải gần như vô dụng ở đây.
• Một băng thun — để băng ép cho bong gân, và kiêm luôn việc giữ miếng gạc.
• Dung dịch hoặc khăn sát khuẩn, và một cách để bơm rửa; một nắp chai chọc thủng bằng kim tạo ra tia nước dùng được.
• Nhíp và kéo nhỏ để gắp sạn, dằm, gai và cắt băng dính.
• Gói bù nước điện giải, vài gói — món nhiều khả năng được dùng đến nhất.
• Paracetamol và một thuốc kháng histamin, để nguyên bao bì gốc, dùng theo hướng dẫn trên bao bì hoặc theo chỉ định của bác sĩ của bạn.
• Mọi thuốc cá nhân — thuốc xịt hen, bút tiêm adrenaline, insulin — đựng trong túi chống nước kín kèm một phần dự phòng để riêng, và hãy nói với hướng dẫn viên về chúng trước khi khởi hành.
• Vài thứ nhỏ: kim băng, mấy đôi găng nitrile, một chiếc còi.

Gần như tất cả những thứ này đều dễ và rẻ để mua ở Việt Nam — các nhà thuốc ở Đà Nẵng, Hội An và Thành phố Hồ Chí Minh đầy đủ hàng và quen phục vụ du khách. Thứ bạn không thể trông cậy là mua được chúng ở một thôn nhỏ lúc chín giờ tối. Hãy chuẩn bị túi sơ cứu ở thành phố, trước khi lên đường.

Khi Nào Nên Dừng Một Chuyến Trek

Hướng dẫn viên có mang đồ sơ cứu và thường được đào tạo về nó. Họ không phải bác sĩ, không có bác sĩ đi cùng trong một chuyến nhiều ngày, và không có phòng khám nào trong vùng lõi vườn quốc gia. Việc đưa người ra từ sâu trong vườn quốc gia thì chậm, nặng nhọc, và đôi khi phải chờ đến lúc trời sáng. Tất cả đều đẩy về cùng một hướng: hãy quyết định sớm. Những lý do hợp lý để quay lại, không cái nào tự thân nó kịch tính:

• Cơn đau nặng dần qua từng giờ thay vì dịu đi.
• Một chấn thương đã làm thay đổi cách bạn di chuyển — đi khập khiễng, một bàn tay không nắm được, một đầu gối khuỵu xuống.
• Bàn chân đã tê, hoặc các nốt phồng rộp đã vỡ.
• Một vết thương trông dữ hơn so với sáng nay.
• Cơn run mà quần áo khô và thức ăn không giải quyết được.
• Bất kỳ va đập đầu nào kèm theo lú lẫn, nôn hoặc đau đầu tăng dần.
• Đau đầu, chóng mặt và buồn nôn trong nắng nóng không đỡ khi đã nghỉ, vào chỗ râm và bù điện giải.

Hãy nói với hướng dẫn viên sớm và thành thật. Họ thà quay cả nhóm về ở giờ thứ hai còn hơn phải cáng một người ra ở giờ thứ chín. Cái giá của việc dừng lại là một chuyến đi ngắn hơn; cái giá của việc cố đi tiếp với một chỗ gãy xương hay một vết thương nhiễm trùng thì được đo bằng thứ khác.

Chúng Tôi Giúp Được Ở Đâu

Phần lớn nội dung trang này diễn ra trên đường mòn, nơi câu trả lời là hướng dẫn viên của bạn, túi đồ của bạn và sự phán đoán tốt. Nhưng nếu bạn vừa rời một chuyến trek với một cổ chân tệ hại hay một vết xước nhiễm trùng, một bác sĩ đến tận chỗ bạn ở tốt hơn nhiều so với việc khập khiễng đi ngang thành phố đến phòng khám rồi ngồi chờ.

Viet Home Doctor khám tại nhà và tại khách sạn ở Đà Nẵng, Hội An, Thành phố Hồ Chí Minh và Phong Nha: rửa và băng vết thương, đánh giá nguy cơ gãy xương và chuyển đi chụp chiếu khi cần, truyền dịch bù nước, tư vấn về uốn ván, cùng báo cáo y tế và hóa đơn bằng tiếng Anh cho bảo hiểm. Nhận đặt lịch 24/7. Ở Phong Nha, đội ngũ địa phương của chúng tôi thường có mặt trong khoảng 1 giờ 30 phút kể từ khi lịch khám được xác nhận. Với một cổ chân, đầu gối hay lưng chưa ổn định lại sau khi bạn đã về thành phố, dịch vụ vật lý trị liệu ở Đà Nẵng, Hội An và Thành phố Hồ Chí Minh cũng đến tận chỗ bạn ở. Thêm nhiều cẩm nang sức khỏe cho du khách được tập hợp tại đây.