Bị Động Vật Cắn Ở Việt Nam — Hành Động Trong Vài Giờ, Đừng Chờ Vài Ngày

Vì Sao Mọi Vết Cắn Ở Việt Nam Đều Được Coi Là Khẩn Cấp

Bệnh dại ở đây không phải là nguy cơ lý thuyết. Việt Nam ghi nhận các ca tử vong do bệnh dại ở người mỗi năm, rải rác khắp nhiều tỉnh thành, và vi-rút vẫn lưu hành trong quần thể chó, mèo, khỉ và dơi. Điều khiến bệnh dại khác biệt so với hầu hết các bệnh nhiễm trùng khác nằm ở con số: một khi triệu chứng đã xuất hiện, không có cách chữa và bệnh gần như chắc chắn gây tử vong. Nhưng trước khi triệu chứng xuất hiện, bệnh gần như có thể phòng ngừa hoàn toàn nếu được chăm sóc vết thương và tiêm phòng kịp thời.

Đó chính là toàn bộ logic của bài viết này. Bạn không thể nhìn một con vật mà biết được nó có mang mầm bệnh dại hay không. Một con chó trông khỏe mạnh vẫn có thể đang lây nhiễm. Thời gian ủ bệnh ở người thường từ một đến ba tháng, nghe có vẻ yên tâm — cho đến khi bạn nhớ ra rằng đến lúc phát hiện mình đã nhiễm bệnh thì đã quá muộn để hành động. Vì vậy, mọi vết cắn hoặc vết xước từ động vật có vú làm rách da, cũng như nước bọt động vật dính vào vùng da bị tổn thương, mắt hoặc miệng, đều nhận cùng một cách xử lý: điều trị ngay trong ngày. Không phải ngày mai, không phải "sau khi kết thúc chuyến tham quan".

Du Khách Thường Bị Cắn Ở Đâu Tại Đà Nẵng, Hội An, Thành Phố Hồ Chí Minh Và Phong Nha

• Khỉ ở bán đảo Sơn Trà (Núi Khỉ), Đà Nẵng. Voọc chà vá chân nâu thường giữ khoảng cách, nhưng khỉ đuôi lợn ở gần chùa Linh Ứng và các điểm ngắm cảnh thì không. Chúng giật đồ ăn, túi xách và điện thoại, và sẽ cắn, cào khi cảm thấy bị thách thức. Đừng cho chúng ăn, đừng cầm đồ ăn hay túi ni lông lộ liễu, và đừng nhe răng cười với chúng — khỉ coi đó là một lời thách thức.
• Khỉ ở Ngũ Hành Sơn. Đàn nhỏ hơn nhưng hành vi tương tự, và các bậc thang hẹp khiến bạn thường đi ngang qua chúng trong tầm với. Hãy cất kỹ đồ ăn vặt trước khi bắt đầu leo lên.
• Chó thả rông. Xuất hiện khắp nơi, đặc biệt trên các con đường ven biển vào ban đêm, quanh chợ, và trên những con đường làng giữa Hội An và các cánh đồng lúa nơi nhiều du khách đạp xe qua. Phần lớn không để ý đến người, nhưng một con chó bị giật mình hoặc dồn vào đường cùng thì có thể phản ứng khác. Người đi xe đạp và chạy bộ dễ bị cắn hơn người đi bộ.
• Mèo. Mèo ở quán cà phê và nhà nghỉ có thể cào, cắn khi bị bế hoặc chạm vào. Vết mèo cào làm rách da cũng được tính là phơi nhiễm với bệnh dại.
• Chó ở Thành phố Hồ Chí Minh. Ở trung tâm Quận 1 có ít chó thả rông hơn so với vùng ven biển, nhưng lại rất nhiều trong các con hẻm dân cư ở Quận 3, Bình Thạnh, Thảo Điền và Phú Nhuận, nơi chó giữ nhà thường được thả sau một cánh cổng mở. Người chạy bộ trên các lối đi ven kênh và người đi bộ về khuya chiếm phần lớn các ca bị cắn.
• Chó ở các thôn quanh Phong Nha. Các homestay, trang trại và con đường yên tĩnh của thung lũng Bồng Lai đều có chó nuôi rất giữ cổng nhà mình, và người đạp xe hay chạy xe máy qua nhanh thường là yếu tố kích thích. Bản thân Phong Nha không có trung tâm tiêm chủng, điều đó khiến việc quyết định ngay trong ngày ở đây càng quan trọng hơn chứ không phải ít đi.
• Dơi. Hiếm gặp, nhưng bất kỳ tiếp xúc nào với dơi — kể cả khi thức dậy thấy có dơi trong phòng và không chắc mình có bị cắn hay không — đều được coi là phơi nhiễm, vì vết cắn của dơi có thể quá nhỏ để nhìn thấy. Điểm cuối này quan trọng nhất với các hang động. Các hang du lịch và hang mạo hiểm ở Việt Nam có những đàn dơi lớn, và khác với tình huống trong phòng khách sạn, một chuyến đi hang là việc chủ động bước vào nơi trú của chúng; CDC khuyến nghị tiêm vắc-xin dại trước phơi nhiễm cho những người thám hiểm hang động đúng vì lý do này. Nếu bạn đi hang ở Phong Nha hay bất cứ đâu, hãy xem cẩm nang của chúng tôi về sốt và các bệnh nhiễm trùng sau khi đi hang hoặc trek rừng, trong đó nói về những thứ khác mà hang động và rừng có thể mang lại cho bạn.

Sơ Cứu: Rửa Vết Thương 15 Phút Thực Sự Giúp Giảm Nguy Cơ

Đây là phần duy nhất trong việc phòng ngừa bệnh dại mà chính bạn tự thực hiện, và nó thực sự có ý nghĩa. Nếu làm đúng cách, việc rửa vết thương kỹ lưỡng sẽ loại bỏ phần lớn vi-rút trước khi nó kịp xâm nhập vào mô thần kinh.

1. Rửa vết thương trong đủ 15 phút dưới vòi nước chảy với xà phòng. Hãy bấm giờ bằng điện thoại — hầu hết mọi người đều dừng lại quá sớm. Loại xà phòng nào cũng được; vòi nước trong phòng tắm, vòi tắm tráng ở bãi biển, hoặc nước đóng chai đổ liên tục đều có tác dụng.
2. Bôi dung dịch sát khuẩn: povidone-iodine (Betadine) là lựa chọn tốt nhất và mọi nhà thuốc ở Việt Nam ("Nhà Thuốc") đều có bán. Cồn 70 độ cũng là một lựa chọn thay thế chấp nhận được.
3. Không băng kín vết thương. Không băng chặt, không dùng keo dán, không khâu ở giai đoạn này — việc khâu vết thương có thể đẩy vi-rút vào sâu hơn. Chỉ nên che nhẹ bằng gạc sạch.
4. Không bôi các bài thuốc dân gian, ớt, chanh, kem đánh răng hay bất cứ thứ gì khác mà người dân địa phương có thể mách bạn. Những cách này không có tác dụng gì với bệnh dại và có thể khiến vết thương nhiễm trùng nặng hơn.

Sau đó hãy chuyển ngay sang bước hai: tiêm vắc-xin, ngay trong hôm nay.

Tiêm Vắc-Xin Trong Ngày: Tiêm Ở Đâu Và Cần Biết Những Gì

Chúng tôi cần nói rõ về cách thức hoạt động của việc này ở Việt Nam, vì điều này khiến nhiều du khách bất ngờ: vắc-xin phòng dại sau phơi nhiễm được tiêm tại các trung tâm tiêm chủng được cấp phép, không tiêm tại khách sạn và không do bác sĩ khám tại nhà thực hiện. Vắc-xin, và đặc biệt là huyết thanh kháng dại, là những sản phẩm được kiểm soát chặt chẽ, cần bảo quản theo dây chuyền lạnh và tiêm theo đúng phác đồ cụ thể. Bất kỳ nhà cung cấp nào đề nghị tiêm vắc-xin phòng dại ngay tại phòng khách sạn của bạn đều là dấu hiệu đáng ngờ.

Tại Đà Nẵng, các trung tâm tiêm chủng đạt chuẩn quốc tế — bao gồm hệ thống VNVC và đơn vị tiêm chủng của CDC Đà Nẵng — có sẵn các loại vắc-xin phòng dại thế hệ mới nuôi cấy tế bào (Verorab, Abhayrab). Các trung tâm này mở cửa hàng ngày, nhận khách vãng lai đến tiêm do bị động vật cắn, và chi phí khá thấp so với các nước phương Tây (thường chỉ vài trăm nghìn đồng mỗi mũi, cao hơn nếu cần thêm huyết thanh kháng dại).

Tại Hội An, có các trung tâm tiêm chủng ngay trong thị xã có thể thực hiện phác đồ sau phơi nhiễm, và các trung tâm lớn hơn ở Đà Nẵng cách khoảng 40 phút đi taxi nếu một sản phẩm cụ thể như huyết thanh kháng dại tạm thời hết hàng tại chỗ. Nếu bạn bị cắn khi đạp xe quanh Cẩm Châu hoặc ở bãi biển An Bàng, bạn không cần thay đổi cả chuyến đi — nhưng bạn cần tiêm mũi đầu tiên ngay trong hôm nay.

Tại Thành phố Hồ Chí Minh, Bệnh viện Bệnh Nhiệt đới ở Quận 5 và Viện Pasteur đều có đơn vị tiêm phòng dại, và khắp thành phố có các trung tâm tiêm chủng tư nhân. Giao thông là biến số chính, nên hãy đi sớm thay vì đi vào giờ cao điểm.

Tại Phong Nha không có trung tâm tiêm chủng nào trong thị trấn. Nơi gần nhất là ở Đồng Hới, cách khoảng 45 km và chừng một giờ đi đường. Hãy rửa vết thương trước, rồi lên đường — đây là một trong số ít tình huống đáng để cắt ngắn một ngày trong lịch trình thay vì chờ đến khi bạn quay lại thành phố.

Phác đồ tiêm cụ thể như sau:

• Phác đồ sau phơi nhiễm tiêu chuẩn: 4–5 mũi trong vòng 2 đến 4 tuần (thường vào ngày 0, 3, 7 và 14–28). Đúng vậy, điều này trùng với hầu hết các kỳ nghỉ — các mũi còn lại có thể tiêm tiếp tại bất kỳ trung tâm tiêm chủng nào ở Việt Nam, hoặc khi về nước nếu có đầy đủ hồ sơ.
• Vết cắn sâu, chảy máu, nhiều vết cắn, hoặc vết cắn ở đầu, cổ hay bàn tay: còn cần tiêm huyết thanh kháng dại thấm quanh vết thương vào ngày 0. Đây là sản phẩm thường hay hết hàng ở các trung tâm nhỏ, vì vậy hãy gọi điện trước hoặc để chúng tôi kiểm tra giúp bạn.
• Du khách đã từng tiêm phòng dại trước đó: chỉ cần tiêm nhắc lại 2 mũi (ngày 0 và ngày 3), không cần huyết thanh.
• Uốn ván: trung tâm cũng sẽ kiểm tra tình trạng tiêm phòng uốn ván của bạn; việc tiêm nhắc lại là thường quy nếu mũi tiêm trước đã quá hạn.

Bác Sĩ Khám Tại Nhà Có Thể (Và Không Thể) Làm Gì Cho Vết Cắn

Vai trò của chúng tôi là xử lý vết thương và hỗ trợ hậu cần, không phải tiêm vắc-xin. Nếu bạn bị cắn, một bác sĩ nói tiếng Anh trong đội ngũ của chúng tôi có thể đến khách sạn, villa hoặc homestay của bạn ở Đà Nẵng, Hội An, Thành phố Hồ Chí Minh hay Phong Nha ngay trong ngày để:

• Đánh giá vết thương một cách kỹ lưỡng — độ sâu, tổn thương gân hoặc khớp, và phân loại mức độ phơi nhiễm để xác định bạn có cần huyết thanh kháng dại ngoài vắc-xin hay không.
• Làm sạch, sát khuẩn và băng bó vết thương đúng cách, đồng thời điều trị hoặc phòng ngừa nhiễm khuẩn (miệng động vật chứa nhiều vi khuẩn; vết cắn bị nhiễm trùng khá phổ biến, và một số trường hợp cần dùng kháng sinh).
• Hướng dẫn bạn đến đúng trung tâm tiêm chủng phù hợp với tình huống của bạn — bao gồm kiểm tra xem trung tâm nào hiện đang có sẵn huyết thanh kháng dại, chi phí là bao nhiêu, và cần nói gì khi đến nơi.
• Chuẩn bị hồ sơ bảo hiểm — báo cáo y tế bằng tiếng Anh và hóa đơn chi tiết theo từng khoản, để phác đồ tiêm chủng và lượt khám có thể được yêu cầu bồi thường. Xem hướng dẫn sử dụng bảo hiểm du lịch cho chăm sóc y tế tại Đà Nẵng của chúng tôi.
• Theo dõi quá trình lành vết thương trong suốt các mũi tiêm còn lại.

Nếu bạn đang ở khách sạn hoặc khu nghỉ dưỡng và muốn bác sĩ đến tận nơi, dịch vụ bác sĩ khám tại khách sạn ở Đà Nẵng của chúng tôi phục vụ toàn thành phố và cả Hội An. Nhưng cần nói rõ: nếu bạn có thể đến ngay một trung tâm tiêm chủng lúc này, hãy đến đó trước. Việc chăm sóc vết thương có thể thực hiện sau; đồng hồ đếm ngược của vắc-xin không nên chờ chúng tôi.

"Nhưng Con Chó Trông Vẫn Ổn" — Những Tình Huống Mọi Người Thường Bỏ Qua Sai Lầm

• Con vật trông có vẻ khỏe mạnh. Động vật nhiễm bệnh có thể phát tán vi-rút trước khi có biểu hiện triệu chứng. Việc trông khỏe mạnh vào thời điểm cắn không chứng minh được điều gì.
• Chỉ là một vết xước thôi. Vết xước từ móng vuốt dính nước bọt vẫn có thể lây truyền bệnh dại. Nếu vết xước làm rách da, nó vẫn được tính.
• Đó là thú cưng có chủ. Tỷ lệ tiêm phòng cho chó ở Việt Nam đang được cải thiện nhưng vẫn còn xa mới đầy đủ, và bạn không có cách nào xác minh lời khẳng định của một người lạ. Hãy đi tiêm phòng; nếu con vật thực sự có thể được theo dõi khỏe mạnh trong 10 ngày, bác sĩ có thể điều chỉnh lại phác đồ.
• Vết cắn đã xảy ra từ vài ngày trước. Vẫn chưa quá muộn — hãy bắt đầu ngay bây giờ. Tiêm vắc-xin sau phơi nhiễm vẫn có hiệu quả ở bất kỳ thời điểm nào trước khi triệu chứng xuất hiện. Nhưng mỗi ngày trì hoãn là một rủi ro không cần thiết.
• Một con khỉ túm lấy tôi nhưng tôi không chắc da có bị rách hay không. Dù sao cũng hãy rửa vết thương, và để bác sĩ kiểm tra. Vết đâm từ răng nanh của khỉ có thể rất nhỏ nhưng vẫn nguy hiểm.

Đáng Cân Nhắc Trước Khi Đi Du Lịch: Tiêm Phòng Dại Trước Phơi Nhiễm

Nếu bạn ở Việt Nam hơn một tháng, có kế hoạch đi xe máy đường dài qua vùng nông thôn (đèo Hải Vân và xa hơn), đi trekking, tình nguyện làm việc với động vật, hoặc đi cùng trẻ nhỏ — nhóm dễ bị cắn hơn nhưng lại ít khai báo hơn — thì phác đồ tiêm phòng dại trước phơi nhiễm là điều đáng trao đổi với bác sĩ. Phác đồ này gồm 2–3 mũi trước chuyến đi, và sẽ biến một tình huống khẩn cấp sau khi bị cắn thành một việc đơn giản hơn nhiều: chỉ cần tiêm nhắc lại hai mũi, không phải tìm kiếm huyết thanh kháng dại. Nhiều du khách tiêm phòng này ngay tại quê nhà; loại vắc-xin này cũng có sẵn tại các trung tâm tiêm chủng ở Đà Nẵng.

Để xem thêm các hướng dẫn giữ gìn sức khỏe khi ở miền Trung Việt Nam, hãy xem toàn bộ thư viện cẩm nang sức khỏe của chúng tôi.